Deurne, bergdorp van Nederland

maart 2010

Jean Ferrat is dood. De Franse zanger heeft zijn tachtigste verjaardag niet gehaald. Dat droeve nieuws is een uitstekende gelegenheid om samen met hem ook Friso Wiegersma even in herinnering te brengen, een noorderbuur die de kaap van 80 net wél wist te ronden voor hij vier jaar geleden overleed. Maar laat ik beginnen bij het begin: bij Jean Tenenbaum, want zo heette Ferrat écht.
Jean Tenenbaum werd in 1930 geboren in Vaucresson, een troosteloos voorstadje van Parijs. Tenenbaum was amper twintig toen hij de banlieue achter zich liet en zijn geluk ging zoeken in de mondaine wereldstad. Hij studeerde af én vond werk als chemicus, maar van dat geklooi met reageerbuizen en erlenmeyers werd hij ook niet vrolijker. Toneelspelen en muziek maken: dát wilde hij doen. Allemaal goed en wel, maar als je als artiest iets wil bereiken, kan je beter niet Tenenbaum heten en Tenenbaum besefte dat. Hij bedacht een aantal bijnamen, waaronder Jean Laroche en -hoe verzin je het- Frank Noël (Frank 'Kerstmis'). Het succes bleef om begrijpelijke redenen uit. In 1955 verzeilde Tenenbaum in de Franse Alpen. Hij stootte er op het dorp Saint-Jean-Cap-Ferrat en werd er zo verliefd op dat hij prompt voor de artiestennaam Jean Ferrat koos. Een goede zet -alles is beter dan Frank Noël- maar ook dat hielp niet direct. Het succes bleef uit. Ferrats liedjes waren zeker niet slecht, maar meestal raakten ze pas bekend als iemand anders ze zong. Zoals Christine Sèvres bijvoorbeeld, met wie hij dan maar trouwde. If you can't beat them, join 'em.
In 1964 componeerde Ferrat het prachtige chanson 'La montagne'. Het liedje gaat over de teloorgang van een sympathiek Frans bergdorpje, waar jongeren ongeduldig aftellen naar de dag waarop ze de saaie boeren- en herdersgemeenschap eindelijk vaarwel zullen kunnen zeggen en naar de grootstad zullen kunnen verhuizen om daar heel veel geld te gaan verdienen. Ferrat schreef de tekst met veel liefde voor het platteland en nog meer onbegrip voor de jongeren. Dat hij, toen hij in hun schoenen stond, nét hetzelfde had gedaan door het armtierige Vaucresson te ruilen voor Parijs, vergeven we hem graag. Ferrat heeft dat achteraf trouwens uitgebreid rechtgezet door zich voor de rest van zijn leven te settelen in Antraigues-sur-Volane in de Ardèche; het gat van Pluto dat hem de inspiratie had bezorgd voor 'La montagne'.
We zouden in Vlaanderen nooit van 'La montagne' gehoord hebben zonder Friso Wiegersma. Friso Wiegersma werd geboren in Deurne. In Nederland, vergis je niet. Het enige wat het Nederlandse Deurne (bij Helmond) en het Belgische Deurne (bij Antwerpen) gemeen hebben, is dat hun bekendste inwoners geen mensen zijn. Bij ons zijn de grootste beroemdheden van Deurne de Makro en een vervallen voetbalstadion. In Nederland is dat een gipsen beeld van Elvis dat volgens Elvisimitator Toon Nieuwenhuisen, die het in zijn huis had staan, écht kon wenen. Maar dit terzijde.
Deurnenaar Friso Wiegersma was kunstenaar, tekstschrijver en partner van Wim Sonneveld. Hij vertaalde in 1966 'La Montagne' van Jean Ferrat als ... 'Het dorp'. In een land waar appelsap 'jus d'orange van appelen' wordt genoemd, hoef je daar niet echt van te schrikken, maar in dit geval was er geen sprake van een gebrekkige talenkennis. Er was meer aan de hand. Wiegersma wilde voor Sonneveld al lang een lied schrijven over de leegloop en de modernisering van zijn geboortedorp Deurne, maar Sonneveld had daar geen oren naar. "Dat lijkt mij een buitengewoon vervelend idee", zou hij Wiegersma gezegd hebben. Maar Wiegersma trok toch aan het langste eind. Toen Sonneveld hem in 1966 de opdracht gaf om 'het fantastisch mooie La Montagne' van Ferrat te vertalen naar het Nederlands maakte Wiegersma er 'Het dorp' van en beschreef hij Deurne. "Ik kon de tekst niet letterlijk vertalen. Over een bergdorp in Nederland zingen, is onzin", verdedigde hij de dichterlijke vrijheid die hij zich had gepermitteerd. Daar kon zelfs Sonneveld weinig tegen inbrengen. En dus zong de cabaretier maar over 'het tuinpad van zijn vader, waar hij de hoge bomen zag staan'. Flauwekul, natuurlijk. Wiegersma zal die bomen in Deurne inderdaad wel gezien hebben, maar Sonneveld zat als broekventje in Utrecht naar heel andere dingen te kijken.